ProMind - Een frisse duik in de geest

Al decennialang zoeken we de vrije wil op de verkeerde plek. We zoeken haar in het bewustzijn. In dat stemmetje dat achteraf uitlegt waarom we iets deden. Alsof eerst het bewustzijn beslist en daarna het lichaam in beweging komt.

Maar wat als bewustzijn en vrije wil helemaal niet hetzelfde zijn?

Dat ons bewustzijn eerder een commentator is dan een bestuurder. Of een handigheidje om te weten dat ik niet jij ben (handig met communiceren!). Dat onze hersenen beslissingen voorbereiden voordat we ons daarvan bewust zijn is algemeen bekend. Dat wordt dan ook opgevoerd als het definitieve bewijs dat de vrije wil niet bestaat. Daar heb ik ooit met Victor Lamme een aardige aanvaring over gehad! Ik denk juist dat het tegenovergestelde waar is.

De fout zit in de aanname dat jij je bewustzijn bént.

De mens is geen verzameling losse hersengebieden die om de beurt aan een knop draaien. Het is een autonoom opererend systeem. Een geheel waarin herinneringen, emoties, ervaringen, lichamelijke signalen, verwachtingen en duizenden neurale processen voortdurend met elkaar in wisselwerking zijn. Dat systeem neemt beslissingen. Razendsnel. Zonder dat het voortdurend verslag uitbrengt aan het bewustzijn.

Bewustzijn is dan niet de bestuurder, maar het scherm waarop af en toe de tussenstand verschijnt.

Dat betekent niet dat de vrije wil verdwijnt. Integendeel.

Want als dat autonome systeem míjn systeem is, gevormd door mijn leven, mijn karakter, mijn waarden en mijn ervaringen, dan zijn de keuzes die daaruit voortkomen ook mijn keuzes. Niet omdat ik ze eerst bewust formuleer, maar omdat ze voortkomen uit wie ik ben.

Vrije wil vraagt dus helemaal geen alwetend bewustzijn. Alleen een autonoom systeem dat zichzelf kan organiseren, kan leren, zich aanpassen en richting kiezen. Misschien moeten we daarom ophouden met zoeken naar de vrije wil in een paar kubieke centimeter hersenschors. De vrije wil zit niet in één plek. Het zit in de dynamiek van het geheel.

En misschien is dat wel de grootste misvatting van de neurowetenschap: Niet de vrije wil is de illusie. Ons beeld van het bewustzijn is dat.